Sách cờ tháng Mười năm 2026: bản cập nhật Petrov và hai cuốn về thế trận

Hà Nội, ngày 12 tháng 10 năm 2026. Phòng đọc của câu lạc bộ cờ vua trên phố Hàng Bài chỉ còn một bóng đèn vàng và bốn người ngồi quanh chiếc bàn dài. Trên bàn, một chồng sách mỏng vừa chuyển về, gáy còn thơm mùi mực in. Người ngồi ngoài cùng, một cậu học trò mười sáu tuổi — tôi của ngày ấy — cúi xuống chép tay từng dòng biến của ván Petrov sang cuốn vở đã sờn bìa.

Người đàn anh ngồi cạnh tôi lật nhanh mấy trang, rồi nói nửa như than, nửa như dặn: “Tháng nào cũng có sách về. Chép không kịp, mà đọc cũng không hết.” Câu ấy theo tôi suốt gần nửa thế kỷ. Cái khó của người học cờ chưa bao giờ là thiếu tài liệu. Cái khó là biết thứ nào đáng chép.

Bối cảnh

Tháng Mười năm 2026, tài liệu cờ về nước ta theo nhịp đều đặn: mỗi tháng một đợt. Phần lớn là bản dịch từ tiếng Nga, phần nhỏ do các huấn luyện viên trong nước biên soạn cho phong trào. Đợt này có ba nhóm nội dung tách bạch: một bản cập nhật lý thuyết khai cuộc Petrov, hai cuốn về thế trận, và một số bài giảng về tính toán.

Phòng thủ Petrov — người ta còn gọi là Phòng thủ Nga — bắt đầu bằng 1.e4 e5 2.Mãf3 Mãf6. Nó mang tên Alexandre Petrov, kỳ thủ người Nga sống trong khoảng 1794–1867, người đầu tiên phân tích hệ thống này một cách có hệ thống. Khác với phần lớn các phòng thủ cổ điển, Petrov không lùi về giữ tốt e5. Đen đáp lại một sự tấn công bằng một sự tấn công khác, nhắm thẳng vào tốt e4 của Trắng.

Điều đó giải thích vì sao hệ thống này sống dai đến vậy, và cũng giải thích vì sao nó luôn cần được làm mới. Bởi đây là một khai cuộc mà chỉ một nước đi lệch nhịp cũng đủ biến thế đối xứng thành thế bị động.

Đợt tài liệu tháng Mười ra đời giữa một thời điểm đáng ghi nhận: Anatoly Karpov đã giữ ngôi vô địch thế giới từ năm 2026, và cả một thế hệ người học cờ đang tìm cách hiểu vì sao lối chơi chắc chắn, ít rủi ro lại có thể thắng ở đẳng cấp cao nhất. Petrov là một câu trả lời, dù chỉ là một phần câu trả lời.

Phân tích

Đọc kỹ ba nhóm tài liệu, có thể thấy một cấu trúc quen thuộc mà người làm biên tập nào cũng nhận ra: nội dung được chia theo hai trục. Một trục là lý thuyết khai cuộc — cái vốn thuộc về một ván đấu cụ thể, thuộc về một đối thủ cụ thể, và sẽ hết giá trị sau vài tháng. Trục còn lại là kỹ năng chuyển hóa — tính toán, ra quyết định, cảm giác thế trận — cái thuộc về người chơi, và đi theo họ suốt đời.

Lý thuyết khai cuộc chỉ giữ được giá trị trong vài tháng; năng lực tính toán và cảm giác thế trận mới là thứ trả lãi suốt đời người chơi. Một bản cập nhật Petrov không dạy người ta cách thắng. Nó dạy người ta cách không tự làm mình yếu đi trong mười lăm nước đầu tiên. Đó là một mục tiêu khiêm tốn, nhưng lại là mục tiêu mà phần lớn người chơi phong trào thất bại.

Cách trình bày của đợt tài liệu này theo đúng khuôn mẫu ba lớp đã thành chuẩn mực: giải thích lý thuyết, bình giảng những ván đấu có thật, rồi giao bài tập thực hành. Ba lớp ấy không thể thiếu lớp nào. Thiếu bình giảng, lý thuyết thành khô. Thiếu bài tập, người đọc hiểu mà không làm được. Và thiếu giải thích, bài tập biến thành trò đố chữ.

Một điểm đáng ghi nhận nữa: nội dung được chia theo trình độ. Tài liệu dành cho phong trào không giống tài liệu dành cho đội tuyển, và người biên soạn đã ý thức rõ điều đó. Một nguồn tài liệu muốn sống được phải phục vụ nhiều tầng người đọc cùng lúc, thay vì chỉ phục vụ nhóm đã giỏi sẵn.

Còn một điều nữa mà tôi quan sát thấy qua nhiều năm làm nghề: sự đa dạng tác giả không phải chuyện ngẫu nhiên. Ba cây bút khác nhau về giọng, về trường phái, về cách nhìn bàn cờ, cùng xuất hiện trong một đợt, là một cách phủ rộng độc giả. Người mới tìm thấy sự kiên nhẫn; người chơi giải tìm thấy chiều sâu; người huấn luyện tìm thấy chất liệu để dạy lại.

Góc nhìn ngược chiều

Có một chi tiết trong đợt tài liệu tháng Mười mà tôi cho là đáng bàn hơn cả: hai cuốn cùng viết về thế trận, ra cùng một tháng. Người ta thường đọc đó là dấu hiệu của sự phong phú. Kinh nghiệm của tôi nói khác. Hai cuốn cùng chủ đề trong cùng một đợt thường là dấu hiệu của sự trùng lặp — hoặc là hai cách diễn đạt của cùng một tập hợp ý tưởng, hoặc là hai nửa của một cuốn sách bị tách ra vì những lý do nằm ngoài chuyên môn.

Và còn một điều nữa, khó nói hơn. Những tài liệu này được chính nơi biên soạn giới thiệu. Người làm ra sách viết lời bình cho sách của mình. Điều đó không có nghĩa là lời bình sai, nhưng nó có nghĩa là lời bình ấy chưa được kiểm chứng độc lập. Một cuốn sách hay không cần người viết khen nó; nó cần một độc giả thứ hai dám nói thẳng rằng chương bảy viết dở.

Cũng cần nói thẳng một điều về Petrov, bởi quanh nó đã hình thành một huyền thoại. Người ta tin rằng Petrov là khai cuộc “an toàn”, chọn nó là chọn sự yên ổn. Không đúng. Petrov không an toàn; nó chỉ chậm. Người chơi thụ động cầm quân Đen trong Petrov sẽ thua đúng như khi cầm quân Đen trong bất kỳ khai cuộc nào khác — chỉ khác là cái chết đến muộn hơn, và vì đến muộn nên khó nhận ra hơn. Trên bàn cờ, sự chắc chắn và sự nhút nhát trông giống nhau, nhưng kết cục thì không.

Trong phòng đọc đêm ấy có một người thầy già, tay run, vẫn ngồi ghi lại từng biến. Ông chọn cho mình những khai cuộc ít rủi ro từ hai chục năm trước và không đổi. Cánh chim già hiểu rằng hạ cánh cũng là một cách bay.

Kết luận

Điều đáng theo dõi trong những tháng tới không phải là số đầu sách, mà là có ai đó đứng ngoài dòng tài liệu ấy để kiểm chứng hay không. Khi bàn cờ không còn nước đi, ký ức mới bắt đầu đi những nước đầu tiên. Và chợ sách cờ, suy cho cùng, vẫn là nơi người ta bán lý thuyết để mua hy vọng.

Người học cờ năm 2026 có lẽ nên tự hỏi điều khác: ngoài mười lăm nước đầu tiên, mình đã chuẩn bị được gì cho nước thứ hai mươi?